تجهیزات نیروی هوایی ازبکستان

به گزارش پایگاه خبری پل تنگ؛

امیر علی یوسفی

نیروی هوایی ازبکستان یکی از مهم‌ترین شاخه‌های نیروهای مسلح این کشور در آسیای مرکزی به شمار می‌رود و نقشی کلیدی در حفاظت از حریم هوایی، پشتیبانی از نیروهای زمینی و مقابله با تهدیدات امنیتی منطقه‌ای ایفا می‌کند. ریشه‌های این نیرو به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازمی‌گردد؛ زمانی که پایگاه‌ها، یگان‌های هوایی و زیرساخت‌های گسترده نظامی در قلمرو جمهوری سوسیالیستی ازبکستان مستقر بودند. پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱، ازبکستان بخش قابل توجهی از این تجهیزات و تأسیسات را به ارث برد و بر پایه آن نیروی هوایی مستقل خود را شکل داد.(ازبکستان در شمال ترکمنستان است و در واقع ترکمنستان بین ازبستان و ایران قرار دارد)

در دهه‌های پس از استقلال، نیروی هوایی ازبکستان با چالش‌هایی همچون نگهداری ناوگان به‌جامانده از شوروی، آموزش خلبانان و نوسازی تجهیزات مواجه بود. با این حال، این نیرو توانست جایگاه خود را به عنوان یکی از قدرتمندترین نیروهای هوایی آسیای مرکزی حفظ کند. امروزه ناوگان آن شامل جنگنده‌ها، هواپیماهای تهاجمی، ترابری و بالگردهای مختلف است که مأموریت‌های متنوعی را در سراسر کشور انجام می‌دهند.

از نظر ساختاری، نیروی هوایی ازبکستان تحت فرماندهی نیروهای مسلح این کشور فعالیت می‌کند و از چندین پایگاه هوایی، یگان‌های رزمی، آموزشی و پشتیبانی تشکیل شده است. این نیرو علاوه بر مأموریت‌های دفاع هوایی، مسئولیت پشتیبانی هوایی از عملیات زمینی، انتقال نیرو و تجهیزات و مشارکت در برنامه‌های مقابله با تروریسم و امنیت مرزی را نیز بر عهده دارد. در سال‌های اخیر، تلاش برای نوسازی ناوگان و توسعه همکاری‌های نظامی با کشورهای مختلف، به یکی از محورهای اصلی برنامه‌های توسعه این نیرو تبدیل شده است.

در جغرافیای سیاسی و پرالتهاب آسیای مرکزی، جایی که مرزهای کوهستانی با تهدیدات فرامرزی و تروریسم گره خورده‌اند، نیروی هوایی و پدافند هوایی ازبکستان به عنوان یکی از قدرتمندترین و منسجم‌ترین ناوگان‌های هوایی منطقه شناخته می‌شود. این نیرو که در سال ۱۹۹۱ و در میان ویرانه‌های اتحاد جماهیر شوروی متولد شد، همواره میراث‌دار بخش مهمی از تکنولوژی هوایی شوروی سابق بوده است

در زیر نگاهی داریم به هواپیماهای در خدمت این نیرو:

شکاری رهگیر میگ ۲۹: ازبکستان این جنگنده را در سال ۱۹۹۱ و در بحبوحه استقلال، مستقیماً از دارایی‌های «هنگ ۱۱۵ جنگنده شوروی» مستقر در پایگاه کوکایدی به دست آورد. این پرنده‌های چالاک، وظیفه حفاظت از حریم هوایی پایتخت را بر عهده دارند و در تنها نبرد تاریخ‌شان برای ازبکستان (درگیری‌های مرزی تاجیکستان) نقش مهمی ایفا کردند.
​ تاشکند برای حفظ توان بازدارندگی این پرنده، در سال‌های اخیر طی قراردادی با شرکت ۵۵۸ تعمیرات هوایی بلاروس، برنامه اورهال و ارتقای میان‌دوره‌ای را اجرا کرد. این ارتقا شامل نوسازی سیستم‌های اویونیک، نصب نمایشگرهای چندمنظوره در کابین و بهینه‌سازی رادار برای رهگیری دقیق‌تر اهداف در ارتفاع پایین بود تا این جنگنده در نبردهای شبکه-محور قرن ۲۱ از رده خارج نشود.حدود 35 تا 40 فروند میگ29 در خدمت ازبکها است

سوخو ۲۷: ازبکستان این جنگنده را در سال ۱۹۹۲ و در طی تخلیه پایگاه‌های هوایی شوروی در آسیای میانه صاحب شد.
​فلانکرها بازوی بلند تاشکند برای گشت‌زنی‌های دوربرد هستند. با وجود قدرت آتش خوب، به دلیل هزینه‌های بالای نگهداری، بخشی از این ناوگان در وضعیت ذخیره قرار دارد؛ اما هنوز تعدادی از آن‌ها عملیاتی هستند و در مانورهای نیروی هوایی ازبکستان به وفور مشاهده می‌شوند؛ سوخو ۲۷ در کل جنگنده‌ای با بازده کم برای ازبکستان است و برای همین نسبت به همنوعان روسی خود در ازبکستان به او کم توجهی می‌شود.34 فروند سوخو 27 در این کشور است ولی مشخص نیست چند فروند عملیاتی هستند

سوخو ۲۴: در میان تمام پرنده‌هایی که پس از فروپاشی شوروی در پایگاه‌های ازبکستان باقی ماندند، هیچ‌کدام به اندازه Su-24 ابهت و قدرت تهاجمی نداشتند. این بمب‌افکن تاکتیکی بال‌متغیر، طراحی شده بود تا در عمق خاک دشمن نفوذ کند و با دقت بالا، اهداف حیاتی را در هم بکوبد.

ازبکستان این جنگنده-بمب‌افکن استراتژیک را در سال ۱۹۹۱ و دقیقاً در لحظه اعلام استقلال، از موجودی عظیم «هنگ ۷۳۵ بمب‌افکن شوروی» مستقر در پایگاه هوایی خان‌آباد (کارشی-خان‌آباد) به دست آورد. در آن زمان، خان‌آباد یکی از حیاتی‌ترین پایگاه‌های شوروی برای عملیات در افغانستان و جنوب بود و ده‌ها فروند از مدل‌های Su-24M (نسخه پیشرفته‌تر با سیستم سوخت‌گیری هوایی و ناوبری ارتقا یافته) در آنجا مستقر بودند. تاشکند با تصاحب این ناوگان، عملاً به قدرت آتش نفوذی دست یافت

برخلاف بسیاری از جنگنده‌های دیگر که صرفاً جنبه نمایشی داشتند، سوخو-۲۴های ازبکستان طعم باروت را نیز چشیدند:
در دهه ۹۰ میلادی، این پرنده‌ها برای سرکوب شورشیان و بمباران مواضع آن‌ها به کار گرفته شدند ودر سال ۱۹۹۹ و ۲۰۰۰، هنگامی که گروه‌های شبه‌نظامی (مانند حرکت اسلامی ازبکستان) قصد نفوذ از کوهستان‌های مرزی را داشتند، این Su-24ها بودند که با بمب‌های سقوط آزاد و هدایت‌شونده، معابر کوهستانی را به جهنمی برای تروریست‌ها تبدیل کردند. اماپس از سال‌ها پرواز مداوم، بخش بزرگی از ناوگان به دلیل هزینه‌های سرسام‌آور نگهداری و پیچیدگی سیستم بال‌متغیر، در اوایل دهه ۲۰۱۰ به حالت ذخیره (In Storage) درآمده و در گوشه پایگاه‌ها خاک می‌خوردند.

در اواخر دهه ۲۰۱۰ و اوایل ۲۰۲۰، ازبکستان با کمک تکنیسین‌های روسی و بلاروسی، برنامه‌ی «بازگشت به خدمت» را اجرا کرد. این ارتقاها شامل تقویت سازه بال‌ها (که به دلیل مکانیزم تغییر هندسه تحت فشار زیادی هستند) و نوسازی موتورهای توربوجت Lyulka AL-21F-3 بود.سیستم‌های ناوبری قدیمی با نسخه‌های دیجیتال جایگزین شدند تا دقت بمباران در شب و شرایط بد جوی افزایش یابد. همچنین، سیستم‌های ارتباطی امن برای هماهنگی با ایستگاه‌های زمینی مدرن بر روی آن‌ها نصب شد.
حتی شواهدی از هماهنگ‌سازی این پرنده‌ها با بمب‌های هدایت‌شونده لیزری و تلویزیونی مدرن‌تر دیده شده است تا نقش آن‌ها از یک «بمب‌افکن کور» به یک «سلاح جراحی دقیق» تغییر کند.
امروزه ازبکستان حدود ۱۵ تا ۲۰ فروند Su-24M عملیاتی را در خط مقدم دارد. این هواپیماها همچنان در پایگاه خان‌آباد مستقر هستند و به عنوان یک ابزار بازدارنده در برابر تهدیدات ناشی از مرزهای جنوبی عمل می‌کنند. توانایی این پرنده در پرواز با سرعت بالا در ارتفاع بسیار پایین (Terrain Following) باعث شده تا رادارهای زمینی منطقه عملاً در شناسایی آن‌ها ناتوان باشند.

سوخو-۲۴ برای ازبکستان فراتر از یک هواگرد است؛ این پرنده نماد قدرت آفندی تاشکند است. اگرچه صحبت‌هایی از جایگزینی آن با پهپادهای تهاجمی سنگین یا جنگنده‌های چندمنظوره فرانسوی به گوش می‌رسد، اما نفوذ و قدرت تخریب «فنسر» هنوز در جغرافیای خشن و کوهستانی آسیای مرکزی حرف برای گفتن دارد.

سوخو ۲۵ فراگ‌فوت: ازبکستان این جنگنده تهاجمی زره‌پوش را که مثل رقیب آمریکایی خود جنگنده پشتیبانی  A10 به تانک پرنده معروف است در سال ۱۹۹۱ و در طی فرآیند تقسیم میراث نظامی منطقه نظامی ترکستان تحویل گرفت. این پرنده‌ها به طور ویژه در پایگاه خان‌آباد سازماندهی شدند.
​فراگ‌فوت‌های ازبکستان یکی از فعال‌ترین ناوگان‌ها هستند. ارتقای کلیدی آن‌ها شامل نصب سیستم‌های ناوبری ماهواره‌ای و سامانه‌های دفاع خودکار برای مقابله با موشک‌های حرارتی بود. همچنین، ازبکستان با همکاری روسیه، برنامه‌ افزایش طول عمر بدنه را برای این پرنده‌ها اجرا کرد. در نسخه‌های ارتقا یافته، توانایی حمل و شلیک موشک‌های هدایت‌شونده دقیق و بمب‌های لیزری اضافه شد تا در نبردهای مرزی با افغانستان، ضریب خطای بمباران به حداقل برسد. حدود 20 فروند در خدمت است

هواپیماهای ترابری:

ایلیوشین ۷۶:
ازبکستان این غول ترابری را در سال ۱۹۹۱ و بلافاصله پس از استقلال، نه فقط به عنوان بخشی از دارایی‌های نیروی هوایی شوروی، بلکه به عنوان میراث کارخانه عظیم هواپیماسازی تاشکند (TAPOiCh) به دست آورد.در حال حاظر دو فروند از این هواپیما در خدمت است

در حالی که سایر کشورهای عضو سابق شوروی باید برای قطعات یدکی به مسکو التماس می‌کردند، ازبکستان خودِ «کارخانه مادر» را در اختیار داشت. این موضوع باعث شد تاشکند بهترین و سالم‌ترین نسخه‌های تولیدی Il-76MD (نسخه برد بلند با توان حمل بار سنگین) را برای اسکادران‌های خود برگزیند.این پرنده با چهار موتور قدرتمند توربوفن، توانایی حمل ۴۰ تا ۵۰ تن بار را دارد. در جغرافیای خشن ازبکستان، ایلیوشین-۷۶ به دو دلیل نقش حیاتی ایفا می‌کند:

۱-توانایی پرتاب چترباز و حمل ادوات سنگین مثل نفربرهای زرهی (BTR) و تانک‌های تی-۷۲ به دورترین نقاط مرزی در کمترین زمان ممکن.
۲- طراحی ویژه ارابه فرود این هواپیما به آن اجازه می‌دهد از باندهای خاکی و نیمه‌آماده در مناطق دورافتاده استفاده کند، قابلیتی که برای امنیت مرزهای افغانستان حیاتی است.
ازبکستان برای اینکه این ناوگان را در کلاس جهانی حفظ کند، برنامه‌های ارتقای سنگینی را اجرا کرده است:

با توجه به حضور این هواپیماها در ماموریت‌های بین‌المللی، سیستم‌های ناوبری قدیمی با مجموعه‌های دیجیتال و سیستم‌های GPS/GLONASS جایگزین شدند. این ارتقا به خلبانان اجازه می‌دهد در سخت‌ترین شرایط جوی و بدون نیاز به کمک‌های زمینی، فرودهای دقیق داشته باشند.تعدادی از این پرنده‌ها با هدف کاهش مصرف سوخت و افزایش برد پروازی، تحت برنامه‌های اورهال موتور Soloviev D-30 قرار گرفتند. این کار باعث شد عمر خدماتی این هواپیماها برای دو دهه دیگر تضمین شود.
گزارش‌هایی وجود دارد که ازبکستان پتانسیل تبدیل برخی از این هواپیماها به نسخه سوخت‌رسان (Il-78) را بررسی کرده است تا مداومت پروازی جنگنده‌های سوخو-۲۷ خود را افزایش دهد.
ایلیوشین‌های ازبکستان تنها در خدمت ارتش نیستند. این هواپیماها در واقع ابزار دیپلماسی تاشکند بوده‌اند. از انتقال کمک‌های بشردوستانه به کشورهای آسیب‌دیده تا جابجایی تجهیزات در رزمایش‌های بزرگ پیمان امنیت جمعی (CSTO) و همکاری با ناتو در سال‌های گذشته، همگی بر دوش این غول‌های چهار موتوره بوده است.

ایرباس C-295W: مدرن‌ترین عضو ناوگان ترابری ازبکستان و نماد خروج این کشور از سایه مطلق تجهیزات شرقی است که تاشکند آن را در سال ۲۰۱۵ و در طی یک قرارداد خرید مستقیم و استراتژیک از شرکت ایرباس دیفنس (بخش اسپانیا) تحویل گرفت تا خلأ میان هواپیماهای سبک و غول‌پیکر ایلیوشین را پر کند. این هواپیمای ترابری تاکتیکی که به بالچه‌های انتهایی (Winglets) برای بهره‌وری بیشتر سوخت مجهز است، برخلاف میراث قدیمی شوروی، از همان ابتدا با کابین تمام دیجیتال و سیستم‌های ناوبری پیشرفته غربی وارد خدمت شد و به دلیل توانایی خیره‌کننده‌اش در نشست و برخاست کوتاه (STOL)، به سرعت به گزینه اصلی برای جابجایی نیروهای ویژه در پایگاه‌های کوچک و مناطق صعب‌العور تبدیل گشت. ازبکستان طی سال‌های اخیر سیستم‌های دفاع خودکار و جنگ الکترونیک این پرنده را ارتقا داده تا در برابر تهدیدات موشکی زمین‌به‌هوا مصونیت بیشتری داشته باشد و همچنین از قابلیت‌های چندمنظوره آن برای ماموریت‌های امداد و نجات، تخلیه پزشکی و نظارت مرزی با استفاده از حسگرهای اپتیکی مدرن استفاده می‌کند، که این نشان‌دهنده تغییر پارادایم تاشکند به سمت بهره‌گیری از تکنولوژی‌های دقیق و کم‌هزینه غربی در کنار قدرت سخت شرقی است.

گام بلند این کشور در نوسازی ناوگان ترابری سنگین، امضای قرارداد خرید هواپیمای مدرن برزیلی امبرائر C-390 میلنیوم در فوریه ۲۰۲۶ بود که اوزبیکستان را به اولین بکارگیرنده این تایپ در آسیای مرکزی تبدیل می‌کند

بخش بالگردی ازبکستان هم دقیقا شبیه بخش هواپیمای ترابری است؛ ترکیب میراث باقی‌مانده از شوروی سابق و خریدهای جدید از شرکت ایرباس،بخش عمده‌ای از توان ترابری و هجومی بالگردی ازبکستان همچنان بر دوش پرنده‌های ساخت روسیه است که به دلیل دوام بالا در شرایط آب و هوایی سخت و کوهستانی منطقه، کارایی خود را اثبات کرده‌اند. ستون اصلی عملیات‌های ضد تروریسم و پشتیبانی نزدیک هوایی ازبکستان را بالگرد میل ۲۴ تشکیل می‌دهد که‌ محبوب‌ترین بالگرد تهاجمی انها است.حدود 30 فروند در خدمت انها است.این کشور طی چند سال گذشته 12 فروند بالگرد میل35 ام سفارش داده تا ان را جایگزین ناوگان فرسوده هایند بکند 

اما اسب‌های بارکش نیروی هوایی که برای جابجایی نیرو، تجهیزات و همچنین عملیات‌های امدادی در مناطق صعب‌العبور به کار گرفته می‌شوند هلیکوپترهای میل ۸ و میل ۱۷ هستند که حدود 40 فروند ان در خدمت است. راستای دکترین نظامی جدید تاشکند برای کاهش وابستگی انحصاری و ارتقای تکنولوژیک، نیروی هوایی ازبکستان در سال‌های گذشته قراردادهای مهمی را با ایرباس هلیکوپترز به امضا رساند.

H215M Super Puma (قبلاً AS532): حداقل 11 فروند از این هلیکوپترهای ترابری اروپایی با ظرفیت متوسط ​​در حال خدمت هستند. H125M (قبلاً AS550): تقریباً 6 هلیکوپتر سبک چندمنظوره برای مأموریت‌هایی مانند حمل و نقل و وظایف پزشکی.

پدافند هوایی ازبکستان

طی سال‌های اخیر یکی از گسترده‌ترین برنامه‌های نوسازی در آسیای مرکزی را تجربه کرده است. این کشور که پس از فروپاشی شوروی وارث تعداد زیادی سامانه پدافندی روسی شد، در کنار حفظ سامانه‌های قدیمی‌تر، به سمت خرید سامانه‌های پیشرفته چینی نیز حرکت کرده است.

سامانه FD-2000B (HQ-9B)

کشور سازنده: چینسال ورود به خدمت در ازبکستان: ۲۰۱۸تعداد تقریبی: حداقل یک تا دو گردانبرد درگیری: ۲۵۰ تا ۳۰۰ کیلومترارتفاع درگیری: تا ۵۰ کیلومترسرعت موشک: بیش از ۴ ماخهدایت: رادار فعال و نیمه‌فعالمأموریت: دفاع دوربرد در برابر هواپیماها، موشک‌های کروز و برخی موشک‌های بالستیکاین سامانه پیشرفته‌ترین سامانه پدافندی ازبکستان محسوب می‌شود و ستون فقرات دفاع هوایی دوربرد این کشور را تشکیل می‌دهد.

سامانه KS-1C (HQ-12) ساخت چین

سال ورود به خدمت : حدود ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ تعداد: نامشخصبرد درگیری: ۵۰ تا ۷۰ کیلومترارتفاع درگیری: تا ۲۵ الی ۲۷ کیلومترسرعت موشک: حدود ۳ ماخوزن موشک: حدود ۹۰۰ کیلوگرمنوع هدایت: فرمان رادیویی و رادار نیمه‌فعالمأموریت: دفاع میان‌برد در برابر هواپیماها، بالگردها و موشک‌های کروزاین سامانه لایه میانی شبکه پدافندی ازبکستان را تشکیل می‌دهد.

سامانه FM-90 (HQ-7B)

کشور سازنده: چینسال ورود به خدمت: حدود ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵برد درگیری: ۸ تا ۱۵ کیلومترارتفاع درگیری: تا ۶ کیلومترهدایت: فرمان رادیوییمأموریت: مقابله با پهپادها، بالگردها، موشک‌های کروز و اهداف ارتفاع پاییناین سامانه لایه نزدیک دفاع هوایی تأسیسات و یگان‌های زمینی را تأمین می‌کند.

سامانه S-125 Pechora-2M

کشور سازنده اصلی: اتحاد شوروینسخه ارتقاء یافته: بلاروسسال ورود نسخه ارتقاء یافته: دهه ۲۰۱۰برد درگیری: تا ۳۵ کیلومترارتفاع درگیری: تا ۲۰ کیلومترمأموریت: دفاع میان‌برداین سامانه همچنان در رزمایش‌های ازبکستان مشاهده شده و در کنار سامانه‌های جدید چینی فعالیت می‌کند.

سامانه ZSU-23-4 شیلکا کشور سازنده: اتحاد شورویتسلیحات: چهار توپ ۲۳ میلی‌متریبرد مؤثر: حدود ۲.۵ کیلومترمأموریت: دفاع بسیار نزدیک از یگان‌های زمینیتعداد قابل توجهی از این سامانه همچنان در خدمت باقی مانده است.

نوشته تجهیزات نیروی هوایی ازبکستان اولین بار در پل تنگ. پدیدار شد.

پایگاه خبری پل تنگ – مهدی امرائی

مهدی امرائی